تبریز باکو

 

 

سفرنامه نخجوان ، پاره تن ایران

 

نخجوان  سرزمینی است که علی رغم جدا ماندنش از ایران با عهدنامه های تحمیلی گلستان و ترکمانچای ، پیوندی جدایی ناپذیر با ایران و ایرانی و تاریخ ایران دارد.درباره وجه تسمیه این سرزمین به نخجوان اهل تاریخ و لغت سخنها گفته اند . از جمله اینکه نام اصلی آن " نقش جهان " است که رفته رفته در محاوره به نخجوان تبدیل شده است. هنوز هم با گذشت قریب دویست سال از اشغال این سرزمین توسط  توسط روسیه و با گذشت 17 سال از جدا شدن از روسیه ، هزاران ایرانی را میتوان یافت که نام خانوادگی شان " نخجوانی " است.

سفر به نخجوان به دلیل  عدم لزوم اخذ ویزا آسانتر است. هر سال هزاران ایرانی به نخجوان سفر میکنند... امید حلالی شاعر ، نویسنده و روزنامه نگار آگاه ایرانی در سفر به نخجوان سفرنامه کوتاهی نوشته است که خواندنی است:

 

آن طرف هم از ماست ...

 

  • امید حلالی ـ ‌نویسنده و شاعر

زبانم نمی گردد تا بگویم آذربایجان استقلال یافته از شوروی. چه قبل از رفتن و چه حالا که عرق سفر خشک شده و گرد و خاک رخت ها را تکانده ایم.

آنجا هم رفته ام به زیارت «ایران»، پی جوی خویشاوندی نادیده، یا بیرون لفاف بگویم خواهری غصب شده ، به فتنه ی شهوانی «گریبایدوف» ها و ناکارآمدی نظام سیاسی فجر.

«جلفا» وجب آخر سرحد ایران فعلی ست در این سوی « ارس» ، رودی تیره رنگ و کم پهنا که بعد از انعقاد عهدنامه‌های ننگین گلستان و ترکمانچای نوار مرزی ایران و روس بود و حالا سرحدی بین ایران و بخشی دیگر است.

جلفا برخلاف « نوردوز» در 80 کیلومتر آن سوی تر که مرز ایران و ارمنستان است، فقط گمرک نیست و شهری با جمعیت 40-30 هزار می نماید با تاسیسات شهری و اجتماعی کاملی چون شعب مختلف بانک ها و پمپ بنزین و بازار صرافی و پارک و پارکینگ که این آخری کمک می کند تا خودروی شخصی را که با آن از اهواز به تهران و سپس تبریز و مرند (70 کیلومتر بعد از تبریز) و جلفا (50 کیلومتر پس از مرند) آمده ایم، به امانت بگذاریم و با خاطری آسوده به گمرک و پایانه مرزی برویم.

یک باب صرافی کنار تاسیسات پایانه است و افرادی که حاضراند به تو « منات » بفروشند. واحد پول در ایران شمالی و آن سوی مرز،  (هر منات 1200 تومان و هر منات 100 کوپک است).

مقداری پول درصرافی چنج ((change می کنم یا به عبارت عربی و مصطلح در فارسی « مبادله » می کنم. به خاطر اطمینان کار، راهنمایی می گیرم که کجا بروم و چگونه، که هتل « ایل سوار» با ماهیتی خانوادگی در 3 کیلومتری نخجوان را پیشنهاد می دهد.

مقداری اثاثیه کم حجم و کاربردی را در یک چمدان دستی و ساک مسافرتی دسته دار- که امبرتو اکو نشانه شناس مورد علاقه ام آن را تفسیر کرده- بر می داریم و مابقی را در خودرو می گذاریم که حالا قرار است برای چند روزی در پارکینگ بیاساید. یسنا و پارسا هم انگار نه انگار با همان بی خیالی کودکانه سربه سرهم گذاشته اند و دنبال هم می کنند و گمرک را گذاشته اند روی سرشان.

ساختمان گمرک ما مرتب است با کفی تی کشیده شده و سرویس بهداشتی نظافت شده . یک شعبه بانک ملی و چند ردیف صندلی در سالن انتظار. برای خروجی نفری پنج هزار تومان می پردازیم . برای بچه ها که نامشان در پاس من است، نیز این مبلغ را پرداخت می کنم. جمعاً بیست هزار تومان برای خودم و عیالم و دو فرزند.

بعد از مهر خروج زدن در گذرنامه ها به سمت در خروجی سالن می رویم. بیرون سالن هم یک پست نگهبانی کنار پل بر روی ارس است که دوباره نگاهی دقیق به گذرنامه و ما چند نفر می اندازد. طبق معمول باید پارسا را صدا بزنم و او را با کلی مرارت گیر بیاورم و ببرمش بالا، کمی بالاتر از سطح پنجره تا چهره ی کودکانه  و شلوغ او را با عکس توی گذرنامه مطابقت دهند.

بیرون سالن روی دیوارها چند پیام از جمله پیام خوف آوری نسبت به امکان ایذر گرفتن پس از مقاربت های جنسی بیرون محدوده ! به چشم می خورد .

کناره های ارس نیزار است مثل همین کارون خودمان، با عرضی به قدر بستر کارون در رامشیر یا شوشتر (2 دانگه) . پل روکشی از دو نوع و رنگ فلز دارد و دری بزرگ که قابلیت بسته شدن را دارد وسط پل است. احساس غریبگی نمی کنم. آن طرف هم از ماست . اولادی به غنیمت برده شده از مام.

حالی دارم میانه ی بغض و شوق. بغض جدا شدن از وطن و شوق دیدار تازه. با اولین نفراتی که آن سوی مرز برخورد می کنیم، مأموران نخجوانی هستند. کل طول پل حدود هفت دقیقه پیاده روی ست که در انتهای پل قبل از ساختمان گمرک دو سرباز روی  دو صندلی بی تکیه گاه نشسته اند . پاس ها را می خواهند و چک می کنند. نگاهشان بی تفاوت است. سریع راه می افتیم و وارد ساختمان گمرک نخجوان می شویم. مأمور نخجوانی در پاسخ به پرسش های طنزآمیز پارسا که با دودوتای کودکانه اش باور ندارد که آن طرف میز زبانش را درک نمی کند، می گوید: «آذری بلد؟» نام مان را در دفتری خطی ثبت می کند و سپس در اتاقکی آن طرف تر دو کارمند اداری خانم با لباس فرمی آستین کوتاه و آرایش کرده و بی حجاب شماره های گذرنامه را وارد یارانه می کنند و حالا «خوش گلدیم» به بخشی از ایران شمالی یعنی منطقه نخجوان. معشوقه ی قدیمی این خاک پاک ایران زمین که بعد از غصب و فراق، اکنون نیز فصلی دیگر از هجران را سپری می‌کند.

بیرون محوطه ی گمرک تعداد زیادی خودروی «لادای» روسی منتظر جابجایی مسافران هستند. از صف راننده ها می پرسم؛ کی فارسی بلد است؟ یکی که اسمش «ماهر» است می آید جلو و می گوید : «من کم بلد».

با او دست می دهم و می پرسم که چقدر ما را به نخجوان می برد، در بست. می گوید: 8 منات . چانه نمی زنم و سوار می شویم. برخوردش دوستانه است و محتاط . از جاهای دیدنی نخجوان می پرسم، از آثار فرهنگی ، موزه ها و بازارهایش . راهنمایی می کند و شیرین سخن می گوید. به هر زحمتی هست منظورم را به او می فهمانم و او هم سعی می کند در نماند . قدری هم محتاط است و من هم نمی خواهم از اول بسم اله  بروم سر اصل مطالبم .

به هر حال این سامان تا 15 سال قبل (سال 1991) تحت چتر نظام کمونیستی و سیستم امنیتی مخوفش بوده و این تربیت در مردم تا حدودی رسوخ کرده.

3 کیلومتر مانده به نخجوان در بر راست جاده تاسیسات فرودگاهی ست و روبروی آن جاده ای است که پس از طی 500 متر به هتل «ایل سوار» می رسد. هتل دو طبقه است و مشرف به دره ای ست پر دار و درخت. محوطه ی خرمی دارد و چیزی ست در مایه های پارک- هتل . برای هر تخت شبی 12 منات مطالبه می کند. یعنی اتاق 4 تخته به صورت سوئیت شبی 48 منات . درون سوئیت فضایی ایرانی دارد. موکت کف با طرح کبریتی ، دمپایی ها و پرده های «لوردراپه» ایرانی اند و البته مشتری های هتل هم بیشتر اتباع ایران اند. نخجوانی ها شیعه اند اما در سایة دولت سکولار، در فضای عمومی شهر اثری از دین دیده نمی شود.

مشخصاً کمونیست ها دین زدایی کرده اند و البته که آنها در این کار تخصص دارند.

در مباحث پراکنده از آنها درباره آیین های دینی و ملی می پرسم که از محرم ، رمضان ، ژانویه (ژانویه مسیحی‌ها!) و نوروز سخن می گویند.

به رستوران هتل می رویم که البته خیلی بی وقت است. گارسون می آید و منوی غذاها را می آورد. منو به فارسی و انگلیسی تنظیم شده. از همه حرف هایی که می زنیم،  کلمه «کباب» برای حضرت ایشان مفهوم است که گویا این کلمه لذیذ از زبان فارسی وارد زبان انگلیسی هم شده با این اسپل(spel). 4 دست را با ایما و اشاره به او می فهمانم و بعد از حدود 35 دقیقه در ساعات آغازین عصر ، غذا را می آورد. من و بچه ها که خود را برای یک پرخوری حسابی (از آن نوع معروف ایرانی تریدی و پیازی و دوغی و نانی اش!) آماده کرده ایم وا می رویم . چهار پرس کباب را درون یک بشقاب کوچک برای ما آورده . یک نوشابه ی 1 لیتری مشکی و 3 نان فانتزی وار کپل . می گویم برنج کو؟ متوجهم می کند که آنجا برنج سرو نمی کنند!! نیم سیر – نیم گرسنه پا می شویم و یکی از تاکسی داران داخل هتل را صدا می زنیم که ببردمان نخجوان . نامش روشن است، فارسی را دست و پا شکسته حرف می زند، 35 را دارد و دستش را باندپیچی کرده.

سوار لادای آبی روشن می شویم که حدود 4 میلیونی به پول ما ارزش دارد. روشن راهنمای خوبی ست و کسی که در اینجا حرف هایت را فهم کند غنیمت است. اینجا کسی انگلیسی یا عربی نمی داند، ولی کسانی هستند که فارسی را می‌فهمند، و این چیز غریبی نیست، چرا که نخجوان تا چندی پیش بخشی از خاک ایران بوده است.

شهر دارای خیابان بندی های پهن است از نوع معماری روسی. خانه ها آپارتمانی هستند در مجتمع های پر واحد. چراغ قرمزهای محدود خیابان های مرکزی نخجوان خلوت است و گویا در این فصل جمعیت زیادی از نخجوان به باکو رفته اند.

تا یادم نرفته بگویم که ایران شمالی یا جمهوری آذربایجان، دو تکه است یکی بخش کوچک به مرکزیت نخجوان و دیگر بخش وسیع تر به پایتختی باکو ؛ به ناچار اگر کسی بخواهد از یک گوشه ی کشور یعنی نخجوان به باکو برود یا باید سفر هوایی با هزینه حدود 100 دلار را انتخاب نماید. یا به جلفا بیاید و از ایران، از مرز «بیله سوار» به سمت باکو برود که از مرز ایران تا باکو حدود 5/3 ساعت راه است .

در ابتدای شهر بر چپ جاده پمپ بنزین است . روشن 10 لیتر بنزین می زند، لیتری 800 تومان درمی آید. لادا صدی 11 مصرف بنزین دارد. روبروی پمپ بنزین مجسمه ی «کوراوغلی» ست سوار اسب و شمشیر در دست و در بر دیگر میدان کنسول گری ایران است.

با دیدن مجسمه ی کوراغلی اشک در چشمانم می آید. خدا بیامرزاد «عباس میرزا» سردار شجاع ایرانی جنگ های ایران و روس را که ای کاش تندیس او در این میدان سر برافراشته بود. و حالا که نمی شود ... راستی که حتا ما در جلفا یا مرند و تبریز هم به این سردار ملی زجر کشیده بی توجهی ها کرده ایم، این تافته ی جدا بافته از قجرها را . همان سلسله ای که آیت اله العظمی ملا محمد کاظم خراسانی معروف به «آخوند خراسانی» (قدس سره) (1290-1218 شمسی) خلف میرزای شیرازی ، درباره شان طی نامه ای انتقادی و گزنده به «محمدعلی شاه» نوشت و گفت: «دو ثلث تمام از ایران (در این دوره تاریک ) رفت و این یک ثلث باقی مانده را هم به انحای مختلف ، زمامش را به دست اجانب دادند.»

خدا رحمت کناد این عالم شجاع و با غیرت شیعه را که پس از اعلام جهاد علیه روس ها و تدارک حرکت از نجف به سوی سرحدات ایران شمالی«قفقاز» تنها از منطقه عراق عجم حدود 200 هزار تفنگچی عشایر شیعه را آماده ساخت و متاسفانه در شب حرکت بوسیله ی عمال روس و انگلیس مسموم و به شهادت رسید.

اگر این حادثه دردناک اتفاق نمی افتاد به طور قطع طومار ترکمانچای (1828م ) و گلستان (1813 م) این عهدنامه های ننگین و تحمیلی و بی اعتبار ، در هم پیچیده می شد. و سرزمین‌های قفقازی‌مان خاصه ایران شمالی از اسارت و اشغال روس آزاد می‌شد...

آخوند باغیرت خراسانی به شاه مستبد قاجار نوشت: «از بدو سلطنت قاجاریه ، صدمات فوق الطاقه به مسلمانان وارد آمده و چقدر از ممالک شیعه از حسن کفایت ! آنان به دست کفار افتاده ، قفقاز ، شیروانات، بلاد ترکمان، بحر خزر، افغانستان ، بلوچستان، مسقط و غالب جزایر خلیج فارس و عراق عرب و ترکستان تمام از ایران مجزا شد.»

خوشبختانه کلمه ی«بازار» هنوز ترکیب خود را در نخجوان حفظ کرده . نخجوان چند پاساژ و بازار معروف دارد. اجناس همانند ایران اند و فقط لوازم برقی روسی که البته فاقد ضمانت‌اند، پایین تر از انواع دیگر مشابه خارجی در بازار ایران قیمت دارند. ایران علیرغم پیوندهای دیرینه مشترک و مرز مناسب متاسفانه کم ترین سهم ها را در آن بازار داراست. واقعن از اینکه جای کالاهای ایرانی در قفسه های فروشگاه ها خالی ست غبطه خوردم. برای بیمارستان نیز تا آنجا که در محاوره ها آمد کلمه ترکیبی و زیبای «خسته خانه» را بکار می بردند.

آب لوله کشی شهری نخجوان قابل شرب  نیست و آب مصرفی را باید با صورت بسته بندی شده خریداری کرد. یک نمونه از این آب های معدنی هم گازدار است و طعمی نزدیک به شوری دارد که از تولیدات داخل است.

بعد از بازار فرصتی دست می دهد که به دیدن اثر معماری مقبره «مومینا خاتون» برویم که فکر می کنم وجه تسمیه اش همان «مومنه خاتون» خودمان باشد. برج متوسط القامه ی چند ضلعی ست که کاشی کاری شرقی – ایرانی محرزی دارد. این بنا را «معمار عجم نخجوانی» ساخته که نیم تنه ای از وی نیز همان اطراف است. این بنا و محوطه اطراف به یاد همدانم می اندازد. چیزی در مایه های مقبره «ابن سینا» یا «بابا طاهر» .

نکته ای که جلب توجهم می کند فراوان تندیس های شیر سنگی و قوچ است با قدمت در گوشه ی پارک که قرابتی خاص با مناطق و آرام گاه های بختیاری را به ذهن متبادر می کند.

کنار بنای «مومنه خاتون» چند پله به سمت پایین می خورد و سپس به دری چوبی و بزرگ منتهی می شود که احتمالن ورودی مقبره است. کنار مقبره ی «مومنه خاتون» جنگل دست کاشتی ست که به کناره های ارس منتهی می شود. در آنجا به چند نفر گردشگر ترکیه ای برخورد می کنم و با یکی شان وارد صحبت می شوم. از مسائل منطقه ای صحبت می کنیم.

اثر دیدنی نخجوان که روز بعد توفیق حضور در آنجا را می یابیم، غار «اصحاب کهف» است . کوهی ست از لحاظ شکلی متمایز با دیگر کوهستانی های اطراف – با فاصله ی 20 دقیقه ای از نخجوان – با نو کی نه به بالا بلکه به سمت افق برگشته. در ورودی 547 پله ای که از  کف تا سقف می بایست طی کرد و در دو سوی آن جایگاه و غرفه های حجره مانند و سکوهای سیمانی و سنگی تعبیه شده است برای استراحت بازدید کنندگان و راه انداختن بساط کباب.

محوطه کوه منسوب به اصحاب کهف باز و در عین حال بسیار شلوغ است. زن و مرد خانواده ها دوره گرفته اند و برخی مشغول پخت و پز و بعضی گپ و خنده اند . ( اینجاست که سکولاریسم تحمیلی دولت باکو بر مردم شیعة ‌نخجوان رنگ می‌بازد) هر چه که از پله ها بالاتر می رویم به طرف زیارت گاه های گنبد دار و غارها راه تنگ تر می شود، نفس مان به شماره می افتد. اما شوق داریم که به سمت ماوای مردان مخلص خدا بالا برویم. برخلاف آفتاب تیز نخجوان و تبریز در این چند روزه، بالا سایه واقعاً حالتی رخوتناک دارد و با آن رخوتنی که در زیر پوست دویده و حس خوابی که پلک ها را سنگین می کند با یقین بیشتری می توانی خواب سه صد ساله اصحاب کهف را مجسم کنی. خوابی سیصدساله به اذن الله. تقیه ای جسمانی برای مصون ماندن مومنان از شر عصیان گران. برای ارایه ای معجزه ای و نشانه ای محیرالعقول برای اذهان دیرباور و آن طور که در قرآن آمده « لنتحذن علیهم مسجدا» زیارتگاهی با جدارهای چوبی و شیشه های رنگی سبز و آبی و قرمز و زرد درست پایین غارها و در محوطه ای حدود 100 متر که در آن شیب تند به صورت مسطح ایجاد شده است.

از غار که به پایین می نگریم، درون زیارتگاه سر باز مشخص است و زنی با چادر رنگی سپید گل دار در حال نماز گزاردن . در غار لاجرم می نشینم تا نفسی تازه کنیم و انسان در چنین محیطی مستغرق وجود بی پایان حضرت دوست می شود. دو گنجشگ هم در گوشه ی غار مشغول جست و خیز اند که از آنها چند فریم عکس می گیرم.

می آییم پایین و در زیارتگاه ها نماز می گزاریم . من و همسرم. دو کتیبه مانند سنگ قبر یا زیارت نامه به صورت عمودی در زیارتگاه وجود دارد که زائرین آنها را می بوسند. چارچوب در ورودی و همچنین درخت های اطراف پر اند از دستمال های همه رنگ گره زده برای حاجت گرفتن.

بر می گردیم . تازه شده ایم . پله ها را می شماریم . نگاه زوار و گردشگران را بر خود حس می کنیم که اکثرا محلی هستند. پایین محوطه «روشن» راننده فارسی دان منتظر است . به او می گویم اینجا مدفن واقعی اصحاب کهف است ، خوشحال می شود که عیار خاک آنها را بالا برده ام . لب مرز وقتی که استخاره ای به قرآن می زنیم و آیه ای از سوره کهف می آید یقینم بیشتر می شود.

ایران شمالی اقتصادی مبتنی بر کشاورزی و دامداری و گردشگری دارد. سیستم سوسیالیستی مردمش را کم غذا بار آورده. به روشن می گویم؛ چرا اینجا در رستوران ها برنج سرو نمی کنند؟ می گوید: نخجوانی‌ها فقط در نوروز و ژانویه برنج می خورند! فقر ناپیدایی در جامعه دریافتنی است.

در موزه نخجوان که عمارتی دو طبقه است، آثار متفاوتی از عصر حجر تا امروز برای بازدید قرار داده شده است. 6 منات ورودی می دهیم و چند خانم سایه به سایه دنبال مان می آیند!! و البته بیشتر مواظب بچه هایند که اشیا را به هم نریزند . موزه علاوه بر دو سالن بزرگ اتاق هایی هم درباره موضوعات خاص دارد و با اشتیاق به وارسی آن مشغول می شوم. آثار دوره شکارگری ، کشاورزی، سفال گری انسان صنعت گر و هوشمند تا آثاری از انقلاب بلشویکی و تصاویر متعدد لنین و استالین و حیدرعلی اوف و الهام علی اوف همگی در موزه موجودند . یعنی خلاصه ای از تاریخ چند هزار ساله البته منهای دویست سال پیش از اشغال این سرزمین توسط روس ها !

در موزه اثری از ایران و ایرانیت نیست الا چند سکه ی قاجاری و عکسی از «اوزون حسن ۱۴۲۳-۱۴۷۸» سر سلسله آق قویونلو که صفویان کارشان از دامادی آن خاندان (سلطان حیدر پسر شیخ جنید ، مارتا ثمره ازدواج حسن بیک و «دسپیناخاتون» دختر «کالویوآنس» نماینده جمهورى ونیز را به زنی گرفت) رونق یافت و بالا گرفت . دلم می گیرد از این حذف عامدانه. البته مارکسیست ها در این کار یعنی جعل تاریخ و پاک کردن بخش های غیر همراه آن با خود تبحر زیادی دارند .

می رویم تا دفتر یادبود را امضا کنیم. با خانم های کارمند موزه سرصحبت باز می شود. از پارسا خوش شان آمده . اسم پارسا و مفهوم نام شان را با هر زحمتی که هست توضیح می دهم . می پرسم نامتان چیست؟ نام اولی «گلابتون» است، دومی «فرنگیس». دلم گرم می شود. نام یعنی هویت، یعنی فرهنگ یعنی آب و خاک . این نام های اصیل ایرانی آتش اجاقی با داوم اند که زیر خرواری از کمونیسم و پان تورانیسم و لاییسیته دارد نفس می کشد.به آنها می گویم که نامشان ایرانی اصیل است و نام آنها قیام کننده بر ضد حذف تاریخی ایرانیت در امثال این موزه است.

فردا، گاه برگشت شوق و ذوقی غریب دارم . دلم برای مام وطن یک ذره شده است . خانه ی بزرگ را با همه ی نقایص و انتقادها دوست دارم. موقع عبور از پل ، در میانه ی راه یک پایم را روی فلز روشن روکش و پای دیگرم را روی فلز تیره ی این سو می گذارم. از بچه ها می پرسم؛ اگر گفتید حالا در کدام خاکیم؟ خنده شان می گیرد.

پشت سر یک خانواده نخجوانی از پل دارند می گذرند که به ایران بیایند، پدر، همسر  و دختر جوانشان . دو زن به نیمه ی پل که می رسند کیف هاشان را باز می کنند و شال به سر می کنند. یک زن میانسال جلوی ماست که دژبان مرزی ما چیزی به او می‌گوید . متوجه می شوم و به همسرم می گویم، به خاطر پوشش وی است. ده سانتی از پایش حجاب ندارد. سراغ ما می آید. همسرم ساک را باز می کند و چادر رنگی اش را به زن می دهد که فقط منظور کلی وی را می فهیم. به سمت دژبانی می رود و می گذرد البته با بحث. یکی می گوید: «آقا مگر نمی دانید چادر دادن به اتباع بیگانه خلاف قانون است» ، می گویم: در کدام بند قانون اساسی آمده که من نخوانده ام؟ می گوید: شاید چادر را پس ندهد! می گویم : اشکالی ندارد، هدیه است .

موقع عبور از گمرک نخجوان به سمت ایران مامور تفتیش نخجوانی هم کلی لابلای کتاب های تحلیل ساختاری هزار و یکشب مرا می گردد. به عکس پشت جلد که تصویر چندسال پیش تر از جوانی من است، خیره می شود و به من زل می زند. یک نسخه اش را به او هدیه می دهم. تشکر می کند . و چند گام بعد: سلام ایران....

+ نادر موثقی ; ٢:۳۳ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/٢/٢۱
    پيام هاي ديگران ()